Trzmiele w ogrodzie — czy żądlą i jak przyciągnąć te pożyteczne zapylacze?

Trzmiele należą do rodzaju Bombus i są bliskimi krewnymi pszczoły miodnej. Ich masywne, gęsto owłosione ciało pomaga zatrzymywać pyłek oraz utrzymywać temperaturę podczas lotu.

W Polsce występuje około 30 gatunków trzmieli. Różnią się wielkością, układem kolorowych przepasek, długością języczka i wyborem miejsc na gniazdo.

W ogrodach można je obserwować od pierwszych cieplejszych dni wiosny aż do jesieni. Odwiedzają warzywa, drzewa i krzewy owocowe, zioła, byliny oraz wiele dzikich roślin.

Gęste owłosienie sprawia, że pyłek łatwo przyczepia się do ich ciała. Podczas przelotu na kolejny kwiat część ziaren trafia na znamię słupka i umożliwia zapłodnienie.

Trzmiele mogą odwiedzać kwiaty podczas chłodniejszej, bardziej pochmurnej i wietrznej pogody, gdy aktywność części innych owadów jest ograniczona.

Niektóre rośliny zapylają poprzez wprawianie kwiatu w silne drgania mięśniami lotu. Zjawisko nazywa się zapylaniem wibracyjnym i pomaga uwalniać pyłek między innymi z kwiatów pomidorów oraz borówek.

Kwiaty fasoli dostarczają trzmielom nektaru i pyłku. Owad musi odpowiednio ułożyć ciało na kwiecie, aby dostać się do pokarmu ukrytego wewnątrz korony.

Podczas wizyty dotyka pręcików i słupka, dzięki czemu może przenosić pyłek między kolejnymi kwiatami.

Fasola jest zdolna do samozapylenia, ale wizyty owadów mogą wspierać zapylanie, szczególnie gdy pogoda i warunki uprawy utrudniają prawidłowe zawiązywanie strąków.

Obecność trzmieli na roślinie nie oznacza, że zjadają one kwiaty. Pobierają płynny nektar oraz pyłek, nie uszkadzając zdrowych liści i pędów.

Trzmiele mają krępe, mocno owłosione ciało, stosunkowo niewielką głowę i dwie pary przezroczystych skrzydeł.

Ubarwienie zależy od gatunku. Na czarnym lub brunatnym tle mogą występować żółte, rude, szare albo białe przepaski i zakończenie odwłoka.

Królowe są największe. Robotnice bywają znacznie mniejsze, mimo że należą do tego samego gatunku.

Samce często mają dłuższe czułki i nie posiadają żądła. Dokładne rozpoznawanie gatunków wymaga porównania kilku cech, ponieważ część trzmieli ma bardzo podobne wzory ubarwienia.

Trzmiel jest zazwyczaj większy i bardziej puchaty od pszczoły miodnej. Jego lot może wydawać się cięższy i głośniejszy.

Pszczoła miodna ma smuklejszy odwłok, mniej puszyste ciało oraz bardziej regularne brunatne przepaski.

Bzygi są muchówkami naśladującymi wygląd pszczół i os. Mają jedną parę funkcjonalnych skrzydeł, duże oczy i często potrafią zawisać nieruchomo w powietrzu.

Bzyg nie ma żądła. Trzmiel może żądlić, ale podczas spokojnego zbierania pokarmu zwykle nie reaguje agresywnie na obecność człowieka.

Królowe i robotnice mają żądło, jednak używają go przede wszystkim w obronie własnej lub gniazda.

Trzmiel odwiedzający kwiaty jest zwykle spokojny. Ryzyko użądlenia wzrasta, gdy owad zostanie złapany, przygnieciony, zaplącze się w ubranie albo ktoś zacznie rozkopywać jego gniazdo.

W przeciwieństwie do pszczoły miodnej trzmiel może użądlić więcej niż jeden raz, ponieważ jego żądło nie pozostaje w skórze.

Nie należy chwytać trzmieli w dłonie ani chodzić boso bezpośrednio przy wejściu do ziemnego gniazda.

Miejsce użądlenia należy umyć, schłodzić zimnym okładem i obserwować. Typową reakcją jest miejscowy ból, zaczerwienienie oraz niewielki obrzęk.

Silny obrzęk twarzy lub gardła, duszność, zawroty głowy, uogólniona pokrzywka i gwałtowne osłabienie mogą świadczyć o reakcji anafilaktycznej i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Osoby ze stwierdzoną ciężką alergią na jad owadów powinny postępować zgodnie z indywidualnymi zaleceniami lekarza.

Cykl rodziny rozpoczyna się wiosną, gdy zapłodniona królowa opuszcza zimową kryjówkę. Najpierw intensywnie żeruje, a następnie szuka suchego i osłoniętego miejsca na gniazdo.

Królowa samodzielnie buduje pierwsze komórki, zbiera pyłek i ogrzewa rozwijające się larwy. Pierwsze dorosłe córki stają się robotnicami i przejmują zbieranie pokarmu oraz opiekę nad gniazdem.

Latem rodzina może liczyć od kilkudziesięciu do kilkuset osobników, zależnie od gatunku i dostępności pożywienia.

Pod koniec sezonu pojawiają się samce i młode królowe. Po kopulacji zapłodnione królowe szukają zimowej kryjówki, a pozostała część rodziny stopniowo ginie.

Wiele gatunków wykorzystuje opuszczone nory gryzoni, zagłębienia pod korzeniami, szczeliny w ziemi i przestrzenie pod gęstą roślinnością.

Inne mogą gniazdować w stertach kompostu, wysokiej trawie, starych budkach dla ptaków, dziuplach, szczelinach budynków lub pod podłogą altany.

Gniazdo powinno być suche, osłonięte od deszczu i stosunkowo spokojne. Królowa zakłada je samodzielnie po opuszczeniu zimowej kryjówki.

Rodzina istnieje tylko jeden sezon. Gniazdo zazwyczaj przestaje być aktywne po kilku miesiącach i nie jest ponownie wykorzystywane przez tę samą kolonię.

Jeżeli gniazdo nie znajduje się bezpośrednio przy wejściu, placu zabaw lub uczęszczanej ścieżce, najlepiej pozostawić je w spokoju.

Nie należy zasypywać otworu, zalewać go wodą, wbijać w pobliżu narzędzi ani stosować preparatów owadobójczych.

Trasę przejścia można tymczasowo poprowadzić kilka metrów dalej, a miejsce oznaczyć, aby nie zostało przypadkowo rozkopane lub skoszone.

Samodzielne przenoszenie aktywnego gniazda jest ryzykowne dla ludzi i kolonii. W sytuacji rzeczywistego zagrożenia potrzebna jest porada specjalisty zajmującego się dzikimi zapylaczami.

Specjalne skrzynki lęgowe bywają zasiedlane, ale ich skuteczność jest ograniczona. Trzmiele często wybierają naturalne nory, kępy traw i inne spontaniczne kryjówki.

Więcej korzyści daje zachowanie spokojnego fragmentu ogrodu z nieprzekopywaną ziemią, gęstą roślinnością, żywopłotem i niewielką ilością suchych liści.

RHS zwraca uwagę, że gotowe budki dla trzmieli często pozostają puste, podczas gdy owady chętnie wykorzystują naturalne otwory w ziemi i miejsca pod żywopłotami.

Budki nie należy wykopywać i wkładać do niej znalezionej królowej. Owad sam wybiera miejsce odpowiadające jego wymaganiom.

Wiosną ważne są krokusy, miodunki, pierwiosnki, wierzby, drzewa owocowe, jasnoty i kwitnące krzewy.

Latem trzmiele chętnie odwiedzają kocimiętki, szałwie, lawendy, koniczyny, facelię, ogórecznik, lebiodkę, naparstnice, jeżówki, malwy oraz kwitnące warzywa i zioła.

Jesienią cenne są astry, sadźce, rozchodniki, dalie o pojedynczych kwiatach oraz późno kwitnące zioła.

Najlepszy ogród zapewnia pokarm nieprzerwanie od wczesnej wiosny do jesieni, ponieważ brak kwiatów nawet przez kilka tygodni może utrudnić rozwój kolonii.

Silnie wypełnione płatkami odmiany często mają trudno dostępne lub zredukowane pręciki i wytwarzają mniej pyłku oraz nektaru.

Dla trzmieli bardziej użyteczne są kwiaty pojedyncze, półpełne oraz gatunki o naturalnej budowie.

Nie oznacza to konieczności rezygnowania ze wszystkich pełnych odmian. Warto połączyć je z roślinami, które rzeczywiście zapewniają owadom pokarm.

Różnorodne nasadzenia obejmujące drzewa, krzewy, byliny, rośliny jednoroczne i zioła zapewniają najdłuższy okres kwitnienia.

Trzmiele odwiedzają kwiaty fasoli, grochu, dyni, cukinii, ogórków, pomidorów, papryki, bobu i wielu roślin owocowych.

W pobliżu warzywnika warto posadzić ogórecznik, facelię, nagietki, szałwię, lebiodkę i kocimiętkę. Część cebuli, pora, szczypiorku i ziół można pozostawić do kwitnienia.

Rośliny warto sadzić w większych grupach. Rozległa plama kwiatów jest łatwiejsza do znalezienia niż pojedyncze okazy rozrzucone po całym ogrodzie.

Nie trzeba ustawiać uli, aby poprawić zapylanie. Ogród z ciągłością kwitnienia i miejscami na gniazda może przyciągnąć lokalne dzikie pszczoły.

Kwiaty pomidora uwalniają pyłek przez niewielkie otwory w pylnikach. Trzmiel obejmuje kwiat i wprawia go w wibracje, dzięki czemu pyłek wysypuje się na jego ciało.

Metoda ta jest nazywana zapylaniem wibracyjnym. Trzmiele są z niej znane i wykorzystuje się je także do zapylania pomidorów uprawianych pod osłonami.

W przydomowej szklarni naturalne wizyty mogą być ograniczone, dlatego ważne jest wietrzenie oraz pozostawienie owadom dostępu. Kwiaty można również delikatnie wprawiać w drgania ręcznie.

Pszczoła miodna nie wykonuje typowego zapylania wibracyjnego, dlatego trzmiele są szczególnie wartościowe dla roślin o takiej budowie kwiatów.

Większość potrzebnej wody owady uzyskują z nektaru, ale podczas upałów mogą korzystać z bezpiecznych, płytkich źródeł.

W ogrodzie można ustawić płytki spodek z czystą wodą i kamieniami wystającymi ponad powierzchnię.

Wodę należy często wymieniać, aby nie rozwijały się w niej glony i larwy komarów.

Głębokie naczynie o gładkich ściankach jest niebezpieczne, ponieważ zmęczony owad może nie być w stanie z niego wyjść.

Owad może odpoczywać, ogrzewać się, czyścić ciało albo przeczekiwać chłód i deszcz.

Samce niektórych gatunków nocują na kwiatach i mogą pozostawać na nich do rana.

Osłabiony trzmiel często odzyskuje aktywność po ogrzaniu się na słońcu. Nie należy automatycznie zabierać go do domu.

Najbezpieczniej przenieść owada z chodnika na pobliski kwiat lub osłonięty liść tylko wtedy, gdy grozi mu rozdeptanie.

Doraźnie można podać pojedynczą kroplę roztworu białego cukru i wody osłabionemu owadowi, który znajduje się z dala od kwiatów i nie potrafi odlecieć.

Nie jest to zamiennik naturalnego pokarmu ani sposób na regularne dokarmianie całych kolonii.

Nie należy stosować miodu, ponieważ może zawierać mikroorganizmy chorobotwórcze dla pszczół. Niewłaściwe są również słodziki, brązowy cukier i syropy smakowe.

Najlepszą pomocą pozostają kwitnące rośliny zapewniające nektar i pyłek o odpowiednim składzie.

Owady tracą miejsca żerowania, gdy ogród składa się głównie z krótko koszonego trawnika, iglaków i roślin niewytwarzających dostępnego nektaru.

Częste koszenie usuwa koniczynę, mniszek i inne drobne kwiaty, które mogą wypełniać przerwy między kwitnieniem roślin rabatowych.

Niebezpieczne są środki owadobójcze stosowane profilaktycznie lub podczas kwitnienia. Mogą zatruwać owady bezpośrednio albo zanieczyszczać nektar i pyłek.

Zagrożeniem jest także niszczenie gniazd podczas przekopywania ziemi, koszenia wysokiej trawy, opróżniania kompostownika i usuwania starych budek lęgowych.

Środka owadobójczego nie należy stosować tylko dlatego, że na roślinie znajdują się owady. Najpierw trzeba rozpoznać rzeczywistego sprawcę szkód.

Trzmiele odwiedzające kwiaty nie niszczą roślin i nie wymagają zwalczania.

Każdy preparat musi być aktualnie dopuszczony do danego zastosowania i użyty zgodnie z etykietą. Szczególną ostrożność należy zachować przy roślinach kwitnących i przeznaczonych do spożycia.

Najbezpieczniejszy ogród dla zapylaczy opiera ochronę roślin na profilaktyce, metodach mechanicznych i prawidłowej pielęgnacji, ograniczając pestycydy do rzeczywiście koniecznych przypadków. RHS zaleca unikanie pestycydów oraz rzadsze koszenie roślin kwitnących.

Trzmiele są ważnym elementem rodzimej fauny, a gatunki rodzaju Bombus zostały uwzględnione w polskich przepisach dotyczących ochrony gatunkowej zwierząt.

Nie wolno celowo niszczyć ich gniazd, zabijać owadów ani przenosić kolonii bez uzasadnienia i wymaganej wiedzy.

Aktualny zakres ochrony poszczególnych gatunków wynika z rozporządzenia w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W wykazach znajdują się między innymi trzmiel ziemny, kamiennik i liczne pozostałe gatunki.

Zapewnij kwiaty od marca lub kwietnia aż do późnej jesieni, wykorzystując rośliny o różnych terminach kwitnienia.

Pozostaw część koniczyny, mniszków i innych kwitnących roślin w trawniku oraz koś wybrane fragmenty rzadziej.

Zachowaj spokojne miejsca z gęstą trawą, żywopłotem, ściółką i nieprzekopywaną ziemią.

Nie niszcz znalezionego gniazda i ogranicz prace w jego bezpośrednim otoczeniu do końca sezonu.

Unikaj oprysków owadobójczych, szczególnie podczas kwitnienia.

Sadź rośliny w większych grupach i wybieraj część odmian o pojedynczych, łatwo dostępnych kwiatach.

Pierwszym błędem jest traktowanie każdego dużego, głośno latającego owada jak agresywnej osy.

Drugim jest zasypywanie ziemnego gniazda lub zalewanie go wodą.

Nie warto kupować samej budki dla trzmieli bez zapewnienia ciągłości kwitnienia i naturalnych miejsc na gniazdo.

Błędem jest również koszenie całego trawnika bardzo krótko przez cały sezon oraz usuwanie wszystkich kwitnących ziół.

Nie należy regularnie dokarmiać owadów wodą z cukrem zamiast sadzenia roślin nektarodajnych.

Najbardziej niebezpieczne jest profilaktyczne opryskiwanie kwiatów środkami owadobójczymi.