Mrówki w ogrodzie — czy są chronione, co zrobić z gniazdem i dlaczego warto je chronić

Wiosną na jednym z moich pól znalazłem aktywne gniazdo mrówek — duży ziemny kopiec z dziesiątkami dużych ciemnych mrówek. Podobnie jak jeż w ogrodzie, mrówki są naturalnymi sprzymierzeńcami ogrodnika — zamiast niszczyć gniazdo, warto je zabezpieczyć przed przypadkowym zdeptaniem.

To zdjęcie wywołało pytanie które zadaje sobie wielu ogrodników: czy mrówki są w Polsce chronione? Czy mogę zniszczyć gniazdo które mi przeszkadza? Jakie gatunki są chronione a jakie nie?

Odpowiedź nie jest prosta — zależy od gatunku. I właśnie o tym jest ten artykuł.

W Polsce ochroną częściową objęte są mrówki z rodzaju Formica, przede wszystkim mrówka rudnica (Formica rufa) i kilka spokrewnionych gatunków (Formica polyctena, Formica pratensis, Formica lugubris). To duże mrówki budujące kopce — w lesie z igliwia i gałązek, na łąkach i polach — z ziemi i resztek roślinnych.

Ochrona częściowa oznacza: nie wolno niszczyć gniazd, nie wolno płoszyć, łapać ani zabijać tych mrówek bez zezwolenia. Osoby które niszczą gniazda chronionych mrówek popełniają wykroczenie przeciwko prawu ochrony przyrody (Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r.).

Mrówka czarna (Lasius niger) i mrówka ogrodowa (Lasius flavus, ta która buduje małe kopczyki w trawniku) — NIE są objęte ochroną gatunkową i możesz je zwalczać. Na zdjęciach mogą to być właśnie mrówki z rodzaju Formica — duże, ciemne, budujące kopiec z materiału roślinnego. Jeśli nie jesteś pewien gatunku — lepiej nie niszczyć.

Mrówka rudnica (Formica rufa): duże mrówki (6–9 mm), brązowo-czarne z rudawym tułowiem, budują kopce z igliwia i gałązek w lasach. Kopce leśne to najbardziej znane gniazda — kopuła z materiału roślinnego, często 0,5–1 m wysokości.

Mrówka łąkowa (Formica pratensis): podobna do rudnicy ale żyje na łąkach i polach. Buduje ziemne kopce z resztek roślinnych — dokładnie jak na zdjęciach. Duże, ciemne mrówki w kopcu na łące lub polu to prawdopodobnie właśnie Formica pratensis — objęta ochroną częściową.

Sposób na pewną identyfikację: obejrzyj mrówki z bliska (lupa lub zdjęcie makro). Formica ma wyraźne przewężenie między tułowiem a odwłokiem (efekt 'talii osy'), rude lub brązowe zabarwienie tułowia, duże rozmiary. Przy wątpliwościach skontaktuj się z lokalnym oddziałem RDOŚ lub przyrodnikiem.

Mrówki to jedne z najważniejszych organizmów glebowych. Kolonia mrówek w ogrodzie aeruje glebę intensywniej niż dżdżownice — ich tunele sięgają głęboko i poprawiają drenaż i wymianę gazową. Gleba w pobliżu gniazda jest luźniejsza, bogatsza w składniki odżywcze i lepiej napowietrzona.

Mrówki są drapieżnikami: zjadają larwy szkodliwych owadów, gąsienice, jaja muchówek i inne bezkręgowce. Jedna kolonia może zniszczyć dziesiątki tysięcy owadów szkodliwych rocznie. To naturalna ochrona ogrodu.

Mrówki rozsiewają nasiona: wiele roślin ogrodowych i leśnych ma nasiona z elaiosomem — tłustą substancją którą mrówki zbierają. Przenoszą nasiona setki metrów dalej i nieumyślnie je sadzą. Bez mrówek nie byłoby wielu dzikich kwiatów w naszych ogrodach.

Mrówka ogrodowa (Lasius flavus, Lasius niger): kopczyki w trawniku, wejście do domu, hodowanie mszyc na roślinach — to te gatunki które nie są chronione i można je zwalczać. Dostępne metody: granulaty, żele, bariery z diatomitu, kawa mielona (naturalna metoda).

Mrówki chronione (Formica): jeśli gniazdo jest w miejscu które naprawdę przeszkadza — możesz złożyć wniosek do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) o zezwolenie na działania przy gnieździe. W praktyce przy kopcu na polu czy łące najlepiej postąpić jak na zdjęciach — zabezpieczyć i omijać.

Mrówki w domu: nawet chronione gatunki wchodzące do domu stanowią inne wyzwanie prawne — ochrona gatunkowa chroni gniazda w naturalnym środowisku, nie uprawnia mrówek do zamieszkiwania w budynkach. Zwalczanie mrówek wewnątrz domu jest dozwolone.

Najprostsze rozwiązanie jak na zdjęciach: 4 pale wbite wokół kopca — widoczny marker który informuje że tu jest gniazdo i należy je omijać. Kosztuje kilkanaście minut pracy i kilka kawałków drewna. Pale można oznaczyć farbą lub taśmą żeby były bardziej widoczne.

Jeśli gniazdo jest na ścieżce lub drodze: możesz ostrożnie przekierować ścieżkę omijając gniazdo. Mrówki nie przeniosą gniazda z własnej woli — kolonia pozostaje w jednym miejscu przez dziesięciolecia.

Dokumentacja: jeśli masz gniazdo prawdopodobnie chronionych mrówek, warto je sfotografować i zgłosić do lokalnego koła przyrodniczego lub na platformę obserwacji przyrodniczych (iNaturalist, Observation.org). Każda obserwacja buduje wiedzę o rozmieszczeniu chronionych gatunków.